الف- تعریف منبت کاری :

منبت کاری یا هنر منبت که در زبان لاتین با نام Wood Carving شناخته می شود ، هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب براساس نقشه های طراحی شده که منبت کار با استفاده از ابزار منبت این طرح را براساس مهارت خود و نوع طرح در مدت زمان معینی کنده کاری می کند.




در هنر منبت، هنرمندان منبت کار با چند قلم و اسکنه ای فلزی ذهنیات خود را با خطوط کوفی، نقوش اسلیمی، ختایی و گل، مرغ، شیر، فیل، طرح های هخامنشی و ... بر روی چوب کنده کاری می کنند.در منبت کاری چوب، طرح و نقش بصورت برجسته روی زمینه کار قرار می‌گیرد. البته در برخی دیگر از رشته‌ های هنری چوبی مثل خراطی، ابزار زنی، معرق کاری نیز نوعی کنده کاری اجرا می‌شود، اما نمی‌توان به آنها عنوان منبت کاری اطلاق نمود، زیرا منبت کاری، نوعی کنده کاری غیرهمگن برای رسیدن به نقش برجسته مطابق با طرح های مورد نظر است.


 
 
ب- انواع منبت کاری : 

منبت کاری می تواند به صورت یک تکه یا چند تکه انجام شود. هرگاه منبت کاری بر روی چوب بزرگ یک تکه انجام شود، منبت یک تکه و هرگاه منبت کاری بر روی تکه های کوچکی انجام شود، منبت چند تکه خواهد بود. به عنوان مثال بدنه چوبی یک مبل استیل با منبت کاری قسمت های مختلف مانند پایه ها، دسته و تاج به صورت یک تکه و اتصال آنها با یکدیگر ساخته می شود.

به طور کلی، کنده کاری بر روی چوب به 2 صورت انجام می گردد که عبارتند از حکاکی و برجسته نمایی.

کنده کاری به روش حکاکی، با گود کردن طرح در داخل چوب انجام می گیرد بطوریکه نقش روی چوب پایین تر از سطح زمینه قرار گیرد. در حالی که در برجسته نمایی، طرح مورد نظر به صورت برجسته بر روی چوب کنده کاری می گردد.

روش برجسته نمایی بر حسب حجم کنده کاری، به 4 نوع مختلف تقسیم می شود که عبارتند از:

  1. منبت سطحی :(Low Relief) که در آن نقش برجسته از سطح زمینه کار بیرون نیامده و با حاشیه کنار کادر هم سطح است.
  2. منبت نیمه عمیق :(Bas Relief) که در آن نقش برجسته از سطح زمینه کار بالاتر می آید.
  3. منبت عمیق :(Deep Relief) که در آن برجستگی ها زیاد شده و رویه کار کاملا بیرون می زند.
  4. پیکره :(Sculpture) که در آن تمامی نقش برجسته از سطح کار بیرون آمده و در واقع کار زمینه ندارد.

 


ج- سبک های منبت کاری : 

ج-1- منبت کاری سنتی ایرانی

این سبک از منبت کاری به علت قدمت زیاد در ایران، به نام منبت کاری سنتی ایرانی شناخته شده است. در این شیوه، عمق زمینه کم و در حدود 1 تا 3 میلی متر است که به ندرت تا 5 میلی متر نیز ممکن است برسد. روش کنده کاری در منبت کاری سنتی ایرانی بصورت نیمه عمیق (بارولیف) یا عمیق (اورلیف) است. قسمت های برجسته اختلاف سطح و بلندی کمتری نسبت به هم دارند و حتی شیب ها و انحناهای سطحی نیز ملایم هستند. شکل روسازی در این روش بستگی به منبت کار دارد و به همین دلیل در آثار هنرمندان سنتی کمی متفاوت است. اگرچه در این شیوه انحناهای سطح ملایم و شباهت کمتری به جزئیات طبیعت دارد، ولی در عوض سعی می شود در آن شیارها و بافت های تزئینی زیادی بوجود آید تا طرح منبت پر کار تر جلوه کند.

نقوشی که عمدتا در این سبک اجرا می شود، بیشتر شامل نقوش سنتی ایران نظیر نقوش هندسی، ختایی، اسلیمی، مینیاتور، خوشنویسی و به ندرت اژدها، سیمرغ و شکارگاه است.
در اجرای طرح های منبت کاری سنتی ایرانی، از ابزار ظریفی به نام «چاقو منبت» استفاده می شود و اغلب از چوب درختانی نظیر گلابی، شمشاد، نارنج، فوفل، گردو، عناب و چنار استفاده می شود.


ج-2- منبت کاری فرنگی

این سبک منبت کاری در زمان قاجار از اروپا به ایران وارد شد. در حال حاضر بیشتر منبت کاران به ویژه مبل سازها با این سبک کار می کنند. البته برخی نیز این شیوه را با روش سنتی به طور همزمان به کار می برند. این شیوه اجرای حجم، معمولا از نوع نیمه عمیق (بارولیف) یا عمیق (اورلیف) است و عمق زمینه نیز زیاد و به چند سانتیمتر می رسد. به خاطر ارتفاع زیاد کنده کاری در این نوع منبت کاری، می توان قسمتهای مختلف برجسته را با اختلاف سطح و ارتفاع زیاد ایجاد كرد. در این شیوه اگرچه اغلب اجزا منبت کاری درشت هستند ولی انحناهای سطحی با شدت زیاد اجرا می گردند و تا حد زیادی به طبیعت شباهت دارند.

نقوش مورد استفاده در این شیوه عمدتا نقوش انتزاعی خاص به نام "برگ فرنگی" و "پیچك فرنگی" است كه شباهت زیادی به برگ كاهو و كلم دارد. این نوع منبت به وسیله انواع مغار انجام می شود.

بهترین چوب ها برای استفاده در این سبک منبت کاری گردو، راش، چنار و گاهی توسكا است.

 


ج-3-منبت کاری قالب سازی

منظور از قالب همان مهر یا قالب چاپ قلمکار است که ساخت آن در ایران سابقه طولانی دارد. برای ساخت این مهر، کافی است آن را به نحوی کنده کاری نمایند که تمام قسمت های برجسته همسطح باشند تا به هنگام چاپ پارچه همه نقش مهر به صورت یکجا به روی رنگ و پارچه انتقال یابد. بنابراین، سبک حجمی «نیم برجسته» است و اصلا نیازی به روسازی ندارد. قالب قلمکار معمولا با چوب گلابی ساخته می شود و کنده کاری در مقطع عرضی چوب به وسیله ابزارهایی شبیه به چاقو منبت انجام می گیرد.

نقوش بکار رفته عمدتا سنتی و گاهی پرکار و گاهی دارای اجزای درشت است.

ج-4- منبت قلم زنی

منبت بسیار ریز و ظریفی است که به وسیله ابزارهای باریک و در حد سوزن به روی چوب های خیلی فشرده انجام می شود.


ج-5-منبت معرق
نوعی منبت الحاقی به روی زیرساخت است. برای اجرای این روش ابتدا براساس طرح، قطعاتی از چوب های مختلف دوربری و سپس جداگانه منبت كاری می شوند و نهایتا طبق طرح در كنار هم به روی زیرساخت چسبانده می شوند.



ج-6-منبت مشبک
معمولا برای اجرای این شیوه از منبت کاری، ابتدا طرح را به روی زیرساخت منتقل می نمایند. سپس برخی یا همه زمینه ها را بریده خارج می نمایند تا کار مشبک شود، آنگاه به روی قسمت های برجسته (متن) شروع به کنده کاری می نمایند. بدیهی است در این شیوه اگر نوع انحناهای حجم برجسته با شکل قسمت مشبک هماهنگ باشد، طرح از زیبایی بیشتر برخوردار خواهد بود. 


ج-7-منبت تیشه ای

نوعی منبت درشت است كه اجزای كم كار و "زیر و رو اندازی" و "رو سازی" خفیف دارد. این منبت با تیشه نجاری و بدون پرداخت و ریزه كاری انجام می گیرد. 


ج-8منبت سایر مصالح تكمیلی

گاهی در تركیب آثار چوبی، مصالحی مثل صدف و عاج نیز به كار می رود. در این مورد، برخی استادكاران این مصالح را كمی ضخیم تر در نظر گرفته و آنها را به وسیله سوهان تراش داده و منبت کاری می کنند.


د- ابزار منبت کاری :

چاقو، مغار یا قلم منبت کاری با تیغه های مختلف و در اندازه و فرم های متفاوت، از ابزارهای اصلی منبت کاری و کنده کاری روی چوب بشمار می آیند. مغار از مهمترین ابزارهای منبت کاری می باشد که با گذشت سالها از ایجاد هنر منبت، هنوز تغییر چندانی نکرده اند.

  • مغار:

وسیله ای تیز و برنده می باشد که در هنر منبت جهت کنده کاری و تراشیدن چوب مورد استفاده قرار می گیرد. مغارها اندازه هاي مختلفي دارد كه اين اندازه ها براساس پهناي مغار تعيين مي شود. هر مغار از 2 قسمت: یک دسته از جنس چوب یا پلاستیک و یک تیغه فولادی تشکیل شده است.



بطور کلی، از 4 نوع مغار در منبت کاری چوب استفاده می شود:

  1. مغار تخت: تیغه مغار تخت از یکطرف صاف و از طرف دیگر پخ می باشد. از این مغار برای کندن زمینه کار، سطوح صاف، خط انداختن خطوط راست و ... استفاده می شود.
  2. مغار نیم باز: تیغه این مغار تخت نیست، بلکه حالت نیم گرد می باشد. از این مغار برای قسمت هایی که حالت انحنای ملایمی دارد استفاده می شود.
  3. مغار گلویی: این مغار همانند مغار نیم باز می باشد، با این تفاوت که گودی و انحنای آن بیشتر می باشد. از این مغار برای قسمت هایی که انحنای زیادی دارد استفاده می شود، مانند: پیچک ها، گل های گرد، غنچه ها
  4. مغار شفره: نوک تیغه این مغار بشکل ˅ بوده که معمولا در 2 اندازۀ بزرگ و کوچک می باشد. از مغار بزرگ جهت "سفت کاری"، یعنی جدا کردن خطوط طرح از زمینه و یا خطوط طرح از یکدیگر و از مغار کوچک جهت کارهای ظریف، خط انداختن، تزیین روی برگها و گلها استفاده می شود.

 

  • چوب ساب و سوهان:

چوب ساب فلزی است مستطیل شکل که 20 تا 30 سانتی متر طول دارد و در دو طرف آن دانه هایی وجود دارد که "آج" نامیده می شود. انتهای چوب ساب باریک می باشد که دسته ای چوبی یا پلاستیکی در آن قرار می گیرد.سوهان نیز شبیه چوب ساب است، ولی آج های آن بصورت شیارهایی در دو طرف بوده که به اندازه تمام عرض سوهان می باشد.قطعاتی از کار که قوس دارد و یا امکان صاف کردن آن با ابزارهای دیگر نباشد، بوسیله چوب ساب یا سوهان پرداخت می گردد.

 


  • چکش:

از چکش برای ضربه زدن به مغار استفاده می شود. جنس چکش از چوب و یا پلاستیک فشرده می باشد.

دلایل استفادۀ منبت کاران از چکش چوبی و یا لاستیکی بشرح ذیل می باشد:

  1. هنگام ضربه زدن به مغار باعث می شود، ضربات کمتر صدا داشته باشد.
  2. دسته مغار خراب نشود و آسیب نبیند.
  3. وزن آن سبک تر از چکش فلزی است، که این امر باعث می شود تا منبت کاران کمتر خسته شوند.
  4. چون سر چکش چوبی بزرگتر است، کار کردن با آن به مراتب راحت تر می باشد.
 


  • گیره دستی یا پیچ دستی:

 از گیره دستی برای بستن و محکم کردن قطعه کار و یا پرس کردن قطعات چسب خورده به یکدیگر استفاده می شود. گیره های دستی از نظر شکل و اندازه متنوع هستند. گیره های دستی معمولا دارای دو فک هستند که یکی ثابت و دیگری متحرک می باشد. هنگام بستن چوب، برای اینکه فک گیره دستی روی کار جا نیاندازد می توان تکه ای فیبر و یا چوب پهن بین فک و قطعه کار قرار داد.

 
  • گیره رومیزی یا گیره کله:

گیره رومیزی از ابزار و وسایل بسیار مهم در منبت کاری می باشد. این گیره ها روی میزکار ثابت می شوند و قطعه کار به آن بسته می شود. جنس گیره های رومیزی یا گیره کله، از چدن ریختگی می باشد.

  • میز کار:

در منبت کاری، بدلیل وارد کردن ضربات متعدد به قطعه کار، باید از یک میز محکم استفاده شود. میز کار می تواند از چوب باشد یا می توان پایه های آنرا از فلز و صفحۀ میز کار را از چوب ساخت.

  • روغندان:

مخزنی است که روی در آن لولۀ باریکی و در کنار مخزن ضامنی قرار دارد که با فشار دادن آن، روغن از لوله بیرون می آید و برای روغن کاری از آن استفاده می شود.

  • قلمو و ظرف نفت:

یک قوطی یا شیشه دهان گشاد دردار با یک قلمو، یکی از وسایل منبت کاران می باشد. منبت کاران معمولا برای نرم شدن چوب و نیز جهت جلوگیری از شکسته شدن گوشه های طرح، چوب را آغشته به نفت می کنند. بعد از مالیدن نفت روی چوب باید مدتی صبر کرد تا نفت در چوب نفوذ کند.

 

  • چنگال:

چنگال فلزی است به طول 10 سانتی متر که همانند چنگال، 3 شاخۀ نوک تیز دارد و جهت سوراخ زدن به زمینۀ کار استفاده می شود. با این کار زمینه کار را سوراخ های ریز زده تا زیباتر شود. منبت کار معمولا زمینه کارهایی که ناصاف و ناهموار باشند را سوراخ می کنند تا ایراد آن کمتر مشخص شود.

  • ظرف روغن:

ظرف کوچکی است که در داخل آن پنبه قرار داده و درون آن روغن پارافین ریخته می شود. منبت کار با استفاده از ظرف روغن، هر از چند گاهی نوک مغار را هنگام کار روغنی می کنند تا مغار راحت تر حرکت کند. علت استفاده از روغن پارافین این است که بعد از مدتی روغن از بین می رود و لکه بر جای نمی گذارد.


ر- چوب مناسب منبت کاری :

از دیدگاه هنر منبت، چوب مناسب برای منبت کاری و یا کنده کاری باید دارای بافت ریز و محکم باشد که معمولا از چوب های پهن برگان جنگلی استفاده می شود، البته همه چوب های درختان پهن برگ مناسب برای کنده کاری (منبت کاری) نمی باشند چون بافت درشت و ناهمگنی دارند، مانند: بلوط یا ملچ

ویژگی های یک چوب مناسب برای منبت کاری عبارتند از :

  1. رنگ چوب مناسب و زیبا باشد.
  2. چوب در عین نرم بودن، از بافت ریز و محکمی برخوردار باشد.
  3. گره های موجود در چوب تا حد امکان کم باشند.
  4. مقاومت چوب در برابر سایش و کنده کاری بالا باشد.

ز- منبت کاری مدرن :

امروزه با پیشرفت علم و تکنولژی و ورود دستگاه های جدید سی ان سی منبت، نیاز به ایزارهای حکاکی کمتر و کمتر شده بطوری که دیگر با ورود دستگاه های سی ان سی منبت و حکاکی لیزر، میتوان گفت که در آینده ای بسیار نزدیک عملاً از دور خارج خواهد شد. در دستگاه های جدید شما طرح مورد نظر خود را با کامپیوتر طراحی کرده و سپس به دستگاه سی ان سی برای اجرا ارسال م ینمایید و خود نظاره گر تولید طرح خود خواهید بود!.

 


در پایان هم شما با یک سری ابزار های منبت کاری دستی آشنا می شوید که می تواند برای سنتی کاران و کسانی که روی صنایع دستی کار می کنند بسیار مفید و قابل تامل باشد.





روش کار بسیار ساده است.می توانید قطعخ مورد نظر را روی یک روتاری سوار کنید و سپس با استفاده از ابزار مورد نظر هر کجا را که بخواهید ( با فشاری که با ابزار روی قطعه می آورید) به شکل دلخواه خود در بیاورید.



        ابزار نوک تیز برای ایجاد شیار و یا سوراخ استفاده می شود.





       ابزار سر صاف برای در آوردن قسمت های راست و مستقیم کار





                           ابزار سر گرد برای ایجاد منحنی های کار.


نکته : از این ابزار ها بیشتر برای پایه های میز و صندلی و تخت خواب و اقلامی از این دست استفاده می گردد.و البته ناگفته نماند که تمامی این کار ها امروزه در مقیاس و تعداد بالا با استفاده از سی ان سی های روتاری چند کله انجام می گیرد.



مطالب در حال بروز رسانی است ...

برای کسب اطلاعات بیشتر با ما در تماس باشید :
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید     ,   این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید   . شماره تماس های ما را نیز در بخش تماس با ما بیابید.


برای مشاهده شرکت های ثبت شده به سامانه ثبت فعالان صنعت چوب ایران مراجعه نمایید.

برای آشنایی با نحوه ثبت خود در سامانه از اینجا اقدام نمایید.


Ezdar Crafts


حاضرین سایت

ما 59 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

نقشه سایت